Zeeuws-Vlaanderen / Werk verdwijnt door de tunnel

door Peter Lievense (Trouw)

De Westerscheldetunnel zou Zeeuws-Vlaanderen doen opleven. Vijfduizend banen erbij, voorspelden de deskundigen. Maar bijna drie jaar na de opening blijkt de beoogde levensader vooral een afvoerbuis waardoor bedrijven en overheden verdwijnen. 
Vol optimisme zag Zeeuws- Vlaanderen uit naar de tunnel onder de Westerschelde. De huizenprijzen vlogen in de laatste twee jaar voor de opening in maart 2003 omhoog. „Handelaren klopten al aan de deur voordat een woning te koop stond. De prijzen stegen tot twintig procent per jaar. Terneuzen zou gaan boomen”, zegt makelaar Smolders. 

Daar is niets van terechtgekomen. „Sinds de opening van de tunnel dalen de prijzen in Terneuzen met een procent per jaar”, zegt de makelaar. 

Zeeuws-Vlaanderen had ook voor de opening van de tunnel al jaren economische tegenwind. Bij onder meer Philips Lighting en de cokesfabriek in Sluiskil gingen vestigingen dicht, waardoor de werkgelegenheid tussen 1996 en 2003 in Terneuzen met 0,7 procent terugliep. Dat lijkt weinig, maar in diezelfde periode groeide de werkgelegenheid landelijk met 17 procent. 

De Gentse professor Allaert en het Nederlands Economisch Instituut keken in 2000 in opdracht van het Terneuzens gemeentebestuur in de glazen bol en zagen dat de tunnel een opleving zou brengen. Op termijn kon die wel 5500 nieuwe banen opleveren. Ook het provinciebestuur, dat een halve eeuw in Den Haag had gevraagd om een vaste oeververbinding om Zeeuws Vlaanderen ’te verlossen uit zijn isolement’, zag niets dan goeds uit de tunnel komen. 

Nu, bijna drie jaar verder, lijkt er vooral veel door de tunnel te verdwijnen. De douane en het UWV gingen al weg, evenals de verkeerspolitie en een deel van de marechaussee. Maar ook de bank, de verzekeraar, de autohandelaar, de projectontwikkelaar en het communicatiebedrijf. Rijkswaterstaat reorganiseerde en hevelde de afdeling ’droog’ over naar Goes. De Grontmij sluit de vestiging in Terneuzen en verhuist met honderd man naar een nieuw kantoor in Middelburg. De Kamer van Koophandel en het CWI laten alleen een balie achter in Terneuzen. De Belastingdienst gaat zo gauw als er ruimte is in Goes. En natuurlijk zetelt de NV Westerscheldetunnel zelf ook aan de overkant. Want de reistijd naar Goes en Middelburg is nu korter geworden, en die plaatsen liggen hoe dan ook centraler. 

Zeeuws-Vlaanderen is met 147 inwoners per vierkante kilometer de dunstbevolkte regio. Bovendien is het de meest vergrijsde streek: bijna 20 procent van de 107000 inwoners is ouder dan 65. 

Teamcoördinator Ronald de Back van het Centrum voor Werk en Inkomen in Terneuzen ziet de werkgelegenheid wegtrekken. Toch neemt daardoor de werkloosheid niet direct toe, want de mensen gaan allemaal aan de overkant werken en reizen dagelijks door de tunnel. maar nieuwe banen komen er niet bij. „En Zeeuws-Vlaanderen heeft al een eenzijdige en dus kwetsbare arbeidsmarkt.” Driekwart van de omzet van zes miljard euro van de bedrijven in de gemeente Terneuzen komt voor rekening van de industrie, met name chemiereus Dow Chemical, die een kwart van de werkgelegenheid biedt. 

„Behalve vergrijzing hebben we hier ontgroening; jongeren trekken weg om te studeren, omdat hier alleen een roc is, en ze komen niet terug omdat er hier geen banen zijn op hbo- of universitair niveau.” 

De drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten en de provincie proberen nu nieuwe werkgelegenheid naar de regio te halen. Op de Axelse Vlakte, langs het Kanaal van Terneuzen naar Gent, moet een glazen stad komen van 300 hectare. De glastuinbouw moet 1300 banen op leveren, maar dat is vrijwel uitsluitend laaggeschoold werk. En de banen die verhuizen zijn nu juist de banen op mbo- en hbo-niveau. 

Ron Berks van Modehuis Berco is positief over de tunnel, maar hij heeft dan ook een winkel in Goes, ’aan de overkant’. Berks is voorzitter van de middenstandsvereniging in Goes. „Sinds de tunnel open is komen veel Zeeuws-Vlamingen in Goes en Middelburg winkelen. De koopkracht vloeit door de tunnel onze kant op.” De Kamer van Koophandel signaleerde dat al eind 2004. Bijna 30 procent van de Zeeuws-Vlamingen gaf in een onderzoek aan regelmatig te gaan winkelen aan de overkant. Omgekeerd komt nauwelijks voor. Het enige positieve wat de respondenten van het onderzoek konden noemen over ’winkelstad Terneuzen’ was de beschikbare parkeerruimte. 

Ook de directeur van de Rabobank, John de Jonge, meent dat het college van burgemeester en wethouders meer had moeten doen. „Goes onderkende de kansen al ruim voor de tunnel open ging. Die gemeente ontwikkelde bijvoorbeeld een nieuw bedrijventerrein waar ze zelf grond uitgeeft tegen gunstige prijzen. De gemeente Terneuzen heeft de regie niet op zich genomen. Terreinen zijn eigendom van projectontwikkelaars, ze zijn versnipperd, duur en liggen veelal braak.” 

Toch ziet De Jonge wel een toekomst. „Het is deels psychologie. Een voorbeeld: in Middelburg zitten ze zonder theater. Terneuzen, op een half uur rijden, heeft een A-theater. Maar geen Middelburger die zelfs maar overweegt hier naar een voorstelling te komen. Die subjectieve beleving van de afstand weegt aan de overkant nog zwaarder dan hier. Uiteindelijk zullen bedrijven die zich ook op de Belgische markt richten, inzien dat ze hier een goede uitvalsbasis vinden. Bovendien raken de bedrijventerreinen van Gent vol. Gent groeit naar de grens en legt een claim op terreinen langs het kanaal.” 

Ook burgemeester Mulder van Hulst denkt dat Zeeuws-Vlaanderen zich vooral op België moet richten. „Er is sprake van een weglek-effect naar de overkant. Nu is het allemaal nog wel te overzien, maar binnen tien jaar kan dat grote gevolgen hebben. Daarom zoeken de drie gemeenten samen naar alternatieven en daarbij kijken we nadrukkelijk naar België: voor samenwerking, maar ook voor werkgelegenheid. De Antwerpse dokken naderen onze gemeentegrens, daar moeten wij ook van kunnen profiteren.” 

Sluis probeert het tij te keren door innovatie. Met anderhalf miljoen euro provinciegeld werd een Technopark ingericht in de voormalige Landbouw Praktijkschool in Schoondijke. Adri Rosendaal, van de lokale partij Nieuw West, betwijfelt of het veel oplevert. „Hydrovision telt enkele tientallen werknemers, maar dat was een bestaand bedrijf dat van een ander terrein naar het Technopark is verhuisd. Speed Heat doet in vloerverwarming en heeft misschien vijf man in dienst. Verder staan er wel wat bedrijfjes ingeschreven maar die ontplooien nauwelijks bedrijvigheid.” De gemeente gaf Emergya Windtechnologie BV (EWT) in maart 2004 een achtergestelde lening van 200000 euro. EWT zou goed zijn voor vijftien arbeidsplaatsen op het Technopark en 25 bij de toeleveranciers. „Maar voorlopig is er alleen een kantoortje op het terrein”, aldus Rosendaal. „Het gaat moeizamer dan gedacht met EWT”, geeft wethouder Rein Leentfaar toe. „Maar het bedrijf heeft nu een contract met energiebedrijf Delta voor de bouw van een windmolenpark met zestien molens op Zuid-Beveland.” Dat zal echter ook niet veel drukte geven op het Technopark: de bouw gebeurt op locatie uit onderdelen die door derden worden aangeleverd. 

Toch doet de gemeente Sluis het economisch helemaal niet slecht, zegt wethouder Leentfaar. Hij citeert de gemeentelijke ’Evaluatienotitie Economische Zaken’. Daar staat in: ’De werkgelegenheid is ten opzichte van 1997 toegenomen met 570 banen.’ Maar die cijfers geven de curve niet weer. Het aantal banen groeide namelijk met 980 tot en met 2002. Sinds de opening van de tunnel nam het aantal banen weer met 410 af. 

De Westerscheldetunnel zou zorgen voor meer banen en bedrijvigheid in Zeeuws-Vlaanderen. Maar bedrijven en organisaties zijn sinds de opening juist weggetrokken. 

Zij vestigen zich in Middelburg en Goes. Sinds maart 2003 verhuisden onder meer de douane, verkeerspolitie, Rijkswaterstaat en een aantal ondernemingen hun vestiging naar Goes of Middelburg. Zij vinden Zuid-Beveland of Walcheren centraler liggen en komen er goedkoper aan grond. Grote werkgevers in het Zeeuws-Vlaamse als de Grontmij en de Belastingdienst vertrekken op termijn ook. Dat heeft geen hogere werkloosheid tot gevolg, omdat vrijwel alle werknemers ervoor kiezen om te gaan forenzen. Wel betekent deze ontwikkeling dat er minder nieuwe banen bijkomen. De werkgelegenheid die wegvloeit betreft voornamelijk banen op mbo- en hbo-niveau. De werkgelegenheid in Zeeuws-Vlaanderen is eenzijdig en kwetsbaar. De chemische industrie is de grootste sector. 

Ook de Zeeuws-Vlaamse consument heeft de tunnel ontdekt. Bijna een derde van de Terneuzenaren bijvoorbeeld gaat geregeld aan de overkant ’shoppen’. Omgekeerd niet. 

Voordat de tunnel werd geopend voorspelden deskundigen ’een nieuwe renaissance’ voor de economisch zwakke regio. Nieuwe bedrijvigheid zou op termijn 5500 nieuwe banen opleveren. Bestuurders van Terneuzen, Hulst en Sluis zoeken alternatieven voor de wegvloeiende werkgelegenheid en kijken daarbij naar Vlaanderen. De Antwerpse en Gentse dokken en bedrijventerreinen hebben de grens inmiddels bereikt. Zeeland heeft zich een halve eeuw hard gemaakt voor een tunnel met als argument dat de regio aansluiting bij de rest van het land moest vinden.